Patroni naszych ulic

Antoni Pajdak (1894-1988)

Legionista, adwokat, działacz PPS i podziemnej PPS-WRN, sądzony w "procesie 16", w PRL działacz opozycji - życiorysem Antoniego Pajdaka, patrona ulicy na Białołęce, można by obdzielić kilka osób.

Urodzony 7 grudnia 1894 r. w Biskupicach k. Wieliczki, w rodzinie robotniczej, ojciec (rolnik, a potem górnik) był członkiem PPSD.

W 1910 wstąpił do ZWC, a od 1912 był w Związku Strzeleckim. W l. 1914-1917 służył w Legionach, przechodząc ich szlak bojowy, m.in. walczył pod Kostiuchnówką (1916). Od lutego 1917 był członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej na Lubelszczyźnie, co jednak zakończyło się jego aresztowaniem i odesłaniem do Legionów. W lipcu 1917 podczas "kryzysu przysięgowego" należał do tej części legionistów, którzy odmówili przysięgi, co spowodowało wcielenie go - jako poddanego austriackiego - do armii austriackiej i wysłanie na front włoski. Do kraju wraca w styczniu 1919.

W niepodległej Polsce ukończył prawo na UJ, uzyskując tytuł doktora w 1922. W lipcu 1920, w obliczu zagrożenia kraju, zgłosił się na ochotnika do WP, otrzymując przydział do jednostki tyłowej, zdemobilizowany w XI 1920 powrócił na studia. W 1922 wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej, z którą odtąd będzie związane jego życie polityczne.

W l. 1923-26 był urzędnikiem w starostwie powiatowym w Radomsku, następnie był wicestarostą w Koninie i Słupcy, a w l. 1928-1930 burmistrzem Radomska. Od 1935 pracował jako adwokat, broniąc także w procesach politycznych.

W 1939 został wybrany wiceprezydentem Krakowa, ale władze nie dopuściły do objęcia przezeń tej funkcji - PPS była w opozycji do sanacji. W l. 1939-1945 był działaczem konspiracyjnej PPS-Wolność Równość Niepodległość (PPS-WRN), będącej najważniejszym ugrupowaniem podziemia socjalistycznego w okupowanej Polsce. Był komendantem Milicji Robotniczej, członkiem krakowskiego OKR (Okręgowy Komitet Robotniczy - tak PPS nazywała swoje zarządy wojewódzkie), a od 1943 jednym z zastępców Delegata Rządu na Kraj (pod pseudonimami "Okrzejski" i "Traugutt"). Od 1944 był ministrem - jednym z 4 członków Krajowej Rady Ministrów.

W dn. 28 III 1945 został aresztowany podstępem przez NKWD (w grupie zaproszonych na rozmowy polityczne) jako jeden z przywódców Polskiego Państwa Podziemnego. Aresztowani zostali wywiezieni samolotem do Moskwy i tam osądzeni (tzw. proces 16). W drodze samolotowi z więźniami zabrakło benzyny i pilot wylądował awaryjnie - istnieje teza, że Stalin planował katastrofę lotniczą, która uwolniłaby go od kłopotliwego politycznie procesu.

Pajdak był sądzony w formalnie osobnym procesie - skazany na 5 lat więzienia i 5 zesłania na Syberię, gdzie pracował jako drwal. Do kraju wrócił w 1955. W kraju UB w XI 1947 aresztowało jego żonę - Janinę, która wg oficjalnej wersji miała popełnić samobójstwo wyskakując z okna w więzieniu. Aresztowana i więziona w l. 1947-1953 była też córka Pajdaka, Wiesława.

Zatrudnił się jako radca prawny w "Instytucie Wydawniczym PAX", gdzie pracował w l. 1956-1968. To wydawnictwo, będące częścią koncesjonowanego przez PZPR "Stowarzyszenia PAX" łączącego katolicyzm z poparciem dla PRL i PZPR często zatrudniało ludzi "podpadniętych" władzy i niechętnie przyjmowanych gdzie indziej. Władze to tolerowały jako część politycznego układu z liderem PAX - Piaseckim. To jednak, że ten były działacz ONR zatrudnił byłego działacza PPS, czyli ideowego przeciwnika, jest epizodem godnym podkreślenia.

Pajdak dostał się też na listę adwokacką w Warszawie.
W lutym 1972 (z grupą byłych legionistów) podpisał list do premiera PRL, domagający się uczciwej oceny Legionów. Podpisał "List 59" z protestem przeciw zmianom w konstytucji PRL. Wraz z W. Ziembińskim i J. Olszewskim był autorem i sygnatariuszem "Listu 14" (I 1976) przeciw wprowadzeniu do konstytucji PRL zasady nierozerwalności sojuszu z ZSRR.

We wrześniu 1976 był jednym z członków założycieli Komitetu Obrony Robotników - głównej organizacji lewicowej części jawnej opozycji. W marcu 1977 w mieszkaniu Pajdaka zorganizowano konferencję prasową, na której odczytano dokument inicjujący działalność Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela - grupującego część środowisk opozycyjnych "na prawo" od KOR. Jednak niebawem Pajdak wycofał swój podpis. Podpisał natomiast "Deklarację Ruchu Demokratycznego" (IX 1977) będącą dokumentem programowym środowiska KOR.

W marcu 1981 został pobity przed własnym mieszkaniem przez "nieznanych sprawców", tj. funkcjonariuszy SB lub męty społeczne na żołdzie komunistycznych służb specjalnych, w wyniku czego znalazł się w szpitalu.

W 1984 podpisał wspólne oświadczenie działaczy b. KOR, "Solidarności" oraz czechosłowackiej "Karty 77" o woli walki o prawa człowieka i przeciw przetrzymywaniu więźniów politycznych w PRL i CSRS.

W XII 1986 podpisał list do M. Gorbaczowa, wnioskujący o sprowadzenie do kraju prochów przywódców Polski Podziemnej, sądzonych w "procesie 16", a którzy zmarli w ZSRR. Opublikował swoje wspomnienia z więzienia w prasie podziemnej, wyszły też w postaci broszury.

Był odznaczony Krzyżem Niepodległości (1932), Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami (1944), Medalem Wojska, Krzyżem AK, odznaką legionową "Za wierną służbę". Pośmiertnie odznaczony: przez prezydenta RP na Uchodźstwie Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Polonia Restituta oraz przez prezydenta L. Kaczyńskiego Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. Zmarł 20 III 1988 w Warszawie.

Tomasz Szczepański
Literatura
Albert A. (wł. Roszkowski W.) Najnowsza historia Polski 1914-1993, Londyn 1994
Friszke A. Opozycja w PRL 1945-1989, Londyn 1994
Opozycja w PRL. Słownik Biograficzny 1956-1989, t 1 Warszawa 2000;
Pajdak A. Z Pruszkowa na Łubiankę, Warszawa 1986 (druk podziemny - Wydawnictwo im. O. Palme)

7409