Patroni naszych ulic

Józef Nusbaum (Nusbaum-Hilarowicz J.) 1859-1917

Wybitny przyrodnik i popularyzator nauki Józef Nusbaum (od 1907- Nusbaum-Hilarowicz) jest patronem ulicy na Nowej Pradze. Sąsiaduje ona z ulicami Darwina i Linneusza, co zapewne nie jest przypadkiem.

Ur. w Warszawie w 1859, pochodził z mieszczańskiej rodziny pochodzenia żydowskiego, był synem Hilarego i Ewy z Tenenbaumów. Po ukończeniu gimnazjum studiował w l. 1878-1881 na Wydziale Fizyko-Matematycznym rosyjskiego wówczas Uniwersytetu Warszawskiego. Następne 2 lata pracował jako stypendysta rządowy na katedrze anatomii porównawczej. W 1886 uzyskuje stopień mgr zoologii i anatomii porównawczej na uniwersytecie w Odessie, a jego promotorami byli znani rosyjscy uczeni – A.O. Kowalewski oraz I.J. Miecznikow. Doktorat z zoologii i anatomii porównawczej obronił w 1888 na UW, a w 1891 habilitował się we Lwowie (u Benedykta Dybowskiego).

Ponieważ z powodu swojego pochodzenia nie mógł znaleźć pracy w rosyjskich instytucjach naukowych i szkolnych, mieszkając w Warszawie pracował w prywatnym szkolnictwie polskim, a dzięki wsparciu Kasy im. Mianowskiego zorganizował prywatną pracownię zoologiczno-anatomiczną. Skupiła się tam także grupa studentów- Polaków, którym rosyjscy profesorowie, kierując się szowinizmem, utrudniali dostęp do laboratoriów. Nie dawało to jednak większych perspektyw rozwoju naukowego, toteż w 1892 skorzystał z propozycji B. Dybowskiego i przeniósł się do Lwowa. Tam pracował początkowo jako prywatny docent, a następnie tytularny (bezpłatny) profesor zwyczajny na Uniwersytecie Lwowskim, jednocześnie w l. 1895-1906 pracując jako rzeczywisty profesor we Lwowskiej Szkole Weterynaryjnej (od 1898 Akademia Weterynarii). Od 1906 (po odejściu B. Dybowskiego na emeryturę) był jako rzeczywisty profesor zwyczajny kierownikiem Zakładu Zoologii i Anatomii Porównawczej na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego. Placówka ta stała się - pod jego kierunkiem - ważnym ośrodkiem zoologii w Europie. Pod jego kierunkiem wykształciło się ponad 40 zoologów.

Sam Nusbaum był autorem 460 różnych publikacji, naukowych oraz popularnonaukowych łącznie z artykułami. Publikował podręczniki dla szkół wyższych i średnich, jego „Zoologia” (Lwów 1899) miała 10 wydań. Na język polski przekładał dzieła Karola Darwina, którego był zwolennikiem.

Od 1913 kierował Stacją Biologiczną w Gródku Jagiellońskim (okolice Lwowa), utworzoną w ramach Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika, którego był honorowym członkiem. Będąc zwolennikiem asymilacji Żydów do narodu polskiego i patriotą polskim w 1907, ochrzcił się zmieniając nazwisko na Nusbaum-Hilarowicz (nowy człon nazwiska od imienia ojca). Żonaty z Rozalią z Głębockich był ojcem Tadeusza i Henryka Hilarowiczów. Zmarł we Lwowie w 1917, pochowany został na Cmentarzu Łyczakowskim.


Tomasz Szczepański
Literatura: Nusbaum-Hilarowicz J. Pamiętniki przyrodnika. Autobiografia, Lwów 1922
Polski Słownik Biograficzny
4722