Patroni naszych ulic

Jan Młot

Właściwie Dickstein lub Diksztajn Szymon 1858-1884. Popularyzator marksizmu, tłumacz literatury socjalistycznej i działacz internacjonalistycznego odłamu socjalizmu w Polsce jest nadal patronem ulicy na osiedlu Nowa Praga w dzielnicy Praga Płn. Urodził się w warszawskiej rodzinie mieszczańskiej pochodzenia żydowskiego.

Po ukończeniu w 1872 gimnazjum w Warszawie studiował na wydziale przyrodniczym UW, a ukończywszy go zapisał się w 1877 na medycynę. Na studiach związał się z ruchem socjalistycznym, poznając m. in. Ludwika Waryńskiego.

W socjalizmie polskim XIX/XX w. zarysowały się - prawie od początku jego powstania - 2 nurty: internacjonalistyczny (wtedy zwany też międzynarodowym) i niepodległościowy (patriotyczny). Różnił je przede wszystkim stosunek do sprawy narodowej. Socjaliści niepodległościowi (późniejsi twórcy PPS - B. Limanowski, J. Piłsudski, E. Abramowski) łączyli sprawę walki klasy robotniczej o poprawę bytu ze sprawą odzyskania przez Polaków własnego państwa. Natomiast socjaliści - internacjonaliści (późniejsi twórcy SDKPiL - R. Luksemburg, L. Jogiches, A. Warszawski) uważali, że światowa rewolucja socjalistyczna rozwiąże wszystkie problemy ludzkości, stąd zajmowanie się walką o niepodległość czy swobody narodowe jest zbędne, a nawet szkodliwe, bo odciąga robotników od jedynej istotnej rzeczy - sprawy rewolucji światowej. Wśród grupy internacjonalistycznej istotną rolę odgrywali socjaliści pochodzenia żydowskiego i z tym nurtem związany był też Dickstein.

Miał talent popularyzatorski i polemiczny - już jako student przekonał kolegów, aby pieniądze zebrane z okazji 400-lecia urodzin Kopernika przeznaczyć na druk dzieł K. Marksa lub H. Spencera. W 1878 opublikował tłumaczenie i zarazem przeróbkę broszury popularyzującej idee socjalistyczne w wersji narodnickiej, znanej później jako "Ojciec Szymon". Jego autorstwo zostało ujawnione żandarmerii przez donosiciela, co spowodowało, że w 1878 opuścił Warszawę udając się do Krakowa, a następnie do Heidelbergu.

Ostatecznie znalazł się w Genewie, gdzie od 1879 pracował jako redaktor i zecer pisma "Równość" - pierwszego polskiego pisma o charakterze socjalistycznym. Mieszkał w podgenewskiej wsi, gdzie grupa polskich socjalistów wynajęła dom prowadząc wspólne gospodarstwo, co obniżało koszty życia.

Był współautorem pierwszego opublikowanego polskiego socjalistycznego programu politycznego ("Program socjalistów polskich", czyli tzw. "Program brukselski", od fikcyjnego miejsca wydania, 1879r.).

Publikował artykuły na łamach "Równości" i "Przedświtu", a także przekłady z literatury socjalistycznej. Przetłumaczył na język polski F. Engelsa "Socjalizm utopijny i naukowy" (Genewa 1882), a także szereg rozpraw z zakresu przyrodoznawstwa publikowanych na łamach legalnie wydawanego w Warszawie "Przeglądu Tygodniowego" (nieoficjalny organ pozytywizmu w Kongresówce). Napisał też - pod pseudonimem "Jan Młot"- broszurę "Kto z czego żyje?" (1881) będącą popularyzacją t I Kapitału K. Marksa. Doczekała się ona licznych wydań i przekładów na języki obce.

Od momentu powstania "Socjalno Rewolucyjnej Partii Proletariat" (tzw. I-szy "Proletariat" 1882-1886) współpracował z nią zamieszczając korespondencje na łamach pisma "Proletariat"- podziemnego organu tej partii. Z jej ramienia uczestniczył też w rozmowach z przedstawicielami rosyjskiej "Narodnej Woli" zakończonych umową o współpracy.

Nieszczęśliwa miłość i depresja związana z trudnościami bytu ubogiego emigranta spowodowały, że 6 VII 1884 w Bernie (Szwajcaria) popełnił samobójstwo.


Tomasz Szczepański
Literatura
Historia polskiego ruchu robotniczego T. 1 do 1890r. pod red. R. Kołodziejczyka, Warszawa 1985
Słownik Biograficzny Działaczy Polskiego Ruchu Robotniczego T. 1 (wyd. 2) Warszawa 1985
5607