Antoni Mackiewicz (1827/1828?-1863)

Ksiądz i jeden z przywódców Powstania Styczniowego na Litwie jest patronem małej ulicy na Pradze Płn. położonej wzdłuż linii kolejowej, stanowiącej w tym miejscu granicę dzielnicy.

Urodzony w Cytowianach na Litwie (pow. Rosienie, Żmudź) w rodzinie szlachcica zaściankowego, zatem dość ubogiej. Jako 12-latek dostał się do gimnazjum w Wilnie, gdzie pomagali mu zakonnicy z zakonu karmelitów, ponadto dorabiał korepetycjami. Szkołę prawdopodobnie ukończył około 1848 r. i udał się do Kijowa w celu podjęcia studiów na tamtejszym uniwersytecie. Nie jest jednak jasne, co studiował.

W 1850 wstąpił do seminarium duchownego w Worniach (Żmudź). Po otrzymaniu święceń był wikariuszem w Krakinowie (1855), a następnie prowadził - aż do wybuchu powstania - kościół filialny w Podbrzeziu (parafia Surwiliszki, Żmudź).

Jako ksiądz podejmował w swoich kazaniach także problematykę społeczną. Dążył do poprawy położenia chłopów przez likwidację pańszczyzny i demokratyzację ustroju, jak również pragnął, aby lud litewski mógł sam określić swoją postać polityczną. W ówczesnych realiach oznaczało to wejście na drogę walki z carską Rosją. Mackiewicz nawiązuje kontakty z przywódcami konspiracji niepodległościowej (tzw. czerwoni) na Litwie: Zygmuntem Sierakowskim i Konstantym Kalinowskim. Na wieść o wybuchu powstania w Królestwie (22 I 1863), Antoni Mackiewicz samorzutnie przystępuje do tworzenia oddziału powstańczego ("partii"). W początkach marca 1863 odczytał w kościele w Podbrzeziu manifest Rządu Narodowego i wraz z 250 ochotnikami, przeważnie stanu chłopskiego ("pułk podbrzeski"), ruszył do puszczy krakinowskiej, zapoczątkowując powstanie na Litwie.

Pierwsza potyczka pod Megianami (27 III 1863) była sukcesem, choć obnażyła zarazem słabość partyzantki - część nie mających żadnego doświadczenia bojowego chłopów uciekła z pola walki. Następnie Mackiewicz na czele 120 żołnierzy przyłączył się do sił Z. Sierakowskiego, któremu się podporządkował (Sierakowski był powstańczym naczelnikiem wojskowym guberni kowieńskiej). Brał udział w zwycięskim dla powstańców starciu pod Ginietyniami (21 IV). Po przyłączeniu się do nich kilku innych "partii", oddział Sierakowskiego urasta do 2500 ludzi. Mackiewicz, dowodząc jednym z batalionów, przeprowadza na rozkaz Sierakowskiego konfiskaty rosyjskich kas powiatowych i pali archiwa. Bierze udział w 3-dniowej bitwie pod Birżami (7-9 V), w której zostaje rozbity oddział Sierakowskiego, a on sam wzięty do niewoli i zabity. Po tej klęsce Mackiewicz ze swoim oddziałem przyłącza się do "partii" I. Laskowskiego. Obaj odparli rosyjski atak pod Cytowianami (6 VI), ale doznają porażek pod Żoginiami (18 VI) i Montwidami (24 VI). Wówczas Mackiewicz rozpoczyna działania samodzielnie z własną "partią", staczając szereg potyczek.

19 X doznaje porażki pod Świętobrością, a 26 XI - pod Gojżewką. Jego oddział zostaje rozbity, a on sam, ukrywając się w lasach, nawiązuje kontakt z działającymi jeszcze dowódcami powstańczymi. Wobec rozbicia powstańczej struktury cywilnej na Litwie (będącej oparciem dla oddziałów leśnych - tzw. Wydział Zarządzający Prowincjami Litwy z J. Gieysztorem, już wówczas skazanym na katorgę) nastąpiła utrata kontaktu z Rządem Narodowym. Był nim wtedy jednoosobowo Romuald Traugutt, ostatni dyktator powstania. Działający jeszcze dowódcy powstańczy wysyłają A. Mackiewicza do Warszawy z żądaniem dostaw broni oraz informacji o położeniu ogólnym. W drodze do Warszawy Mackiewicz zostaje 17 XII schwytany nad Niemnem przez żołnierzy rosyjskich. Odstawiony do Kowna stanął przed sądem wojennym. W śledztwie zachował się godnie, oświadczając, że walczył o ziemię i prawa obywatelskie dla ludu litewskiego oraz o to, aby mógł sam określić swoją przyszłość polityczną.

Sąd wojenny skazał go na karę śmierci, którą wykonano przez powieszenie 28 XII 1863 w Kownie. Już za życia był otoczony legendą wśród ludu litewskiego, który długo nie chciał wierzyć w jego śmierć. Pozostaje w tradycji - tak w Polsce jak i na Litwie - jako bohater walk o wyzwolenie narodowe i poprawę losu chłopów.


Tomasz Szczepański
Literatura:
S. Kieniewicz "Powstanie Styczniowe" Warszawa 1972
Polski Słownik Biograficzny t XIX Warszawa 1974
6073